Które probiotyki zastosować przed procedurą in vitro?

W ostatnich latach mikrobiota jelitowa i pochwowa coraz częściej pojawia się w kontekście płodności i procedur wspomaganego rozrodu. Zainteresowanie probiotykami w przygotowaniu do in vitro nie jest już wyłącznie „trendowym dodatkiem”, ale wynika z rosnącej liczby badań pokazujących ich wpływ na metabolizm, gospodarkę hormonalną oraz stan zapalny (czyli obszary kluczowe dla powodzenia stymulacji jajników i jakości oocytów).

Mikrobiota jelitowa a płodność i in vitro – biologiczne podstawy

Coraz więcej badań wskazuje, że mikrobiota jelitowa odgrywa istotną rolę w regulacji procesów kluczowych dla płodności oraz przebiegu procedury in vitro. Poprzez wpływ na wrażliwość insulinową, metabolizm lipidów, przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu, funkcjonowanie osi jelita–mózg–nadnercza oraz metabolizm hormonów steroidowych, mikrobiota kształtuje środowisko metaboliczno-hormonalne organizmu kobiety. Zaburzenia tych mechanizmów są szczególnie częste u pacjentek z zespołem policystycznych jajników (PCOS), insulinoopornością, nadmiernym stresem oraz nadwagą lub zaburzeniami lipidowymi – czyli w grupach, u których skuteczność stymulacji jajników i jakość oocytów mogą być obniżone. Z tego względu mikrobiota stała się ważnym obszarem badań w kontekście przygotowania do in vitro, nie jako czynnik bezpośrednio zwiększający odsetek ciąż, lecz jako element wspierający optymalizację warunków metabolicznych i hormonalnych, które pośrednio wpływają na przebieg procedury i jej potencjalne powodzenie.

Kontrola masy ciała przed procedurą in vitro a rola probiotyków

U kobiet z nadwagą lub otyłością, szczególnie w przebiegu zespołu policystycznych jajników (PCOS), redukcja masy ciała o 5–10% jest jednym z najlepiej udokumentowanych niefarmakologicznych elementów poprawy płodności. Nawet umiarkowana, stopniowa utrata masy ciała prowadzi do obniżenia stężenia androgenów, poprawy insulinowrażliwości oraz korzystnych zmian w profilu lipidowym. Zmiany te mają istotne znaczenie kliniczne, ponieważ hiperandrogenizm i insulinooporność negatywnie wpływają na odpowiedź jajników na stymulację oraz jakość oocytów. W badaniach obserwacyjnych i interwencyjnych poprawa parametrów metabolicznych często, choć nie zawsze, wiąże się również z lepszymi wynikami procedury in vitro, w tym większą liczbą dojrzałych oocytów i korzystniejszym przebiegiem stymulacji.

Z tego względu w praktyce klinicznej zaleca się dążenie do stopniowej redukcji masy ciała o 5–10% przed rozpoczęciem cyklu stymulacyjnego, o ile jest to możliwe i bezpieczne dla pacjentki. Kluczowe znaczenie ma tu nie tempo, lecz stabilność zmian metabolicznych i hormonalnych.

W kontekście wspierania redukcji masy ciała coraz częściej analizowana jest rola probiotyków. Metaanalizy randomizowanych badań kontrolowanych wskazują, że suplementacja probiotyków u osób z nadwagą i otyłością może prowadzić do niewielkiego, ale statystycznie istotnego spadku masy ciała, BMI oraz obwodu talii, a także do poprawy parametrów metabolicznych, takich jak glikemia i profil lipidowy. Należy jednak podkreślić, że obserwowane efekty są umiarkowane, zróżnicowane między badaniami i silnie zależne od zastosowanych szczepów, czasu suplementacji oraz równoległych interwencji dietetycznych.

W praktyce oznacza to, że probiotyki nie powinny być traktowane jako samodzielna strategia redukcji masy ciała, lecz raczej jako element wspierający kompleksowe postępowanie obejmujące dietę, styl życia i regulację metabolizmu. W kontekście przygotowania do in vitro ich potencjalna wartość polega przede wszystkim na poprawie środowiska metaboliczno-hormonalnego, które sprzyja lepszej odpowiedzi na stymulację jajników, a nie na bezpośrednim wpływie na wskaźniki ciąż czy urodzeń.

Przygotowanie kobiety z PCOS do in vitro – czy probiotyki mogą pomóc?

Hiperandrogenizm, czyli nadmiar męskich homronów płciowych, jest jednym z kluczowych zaburzeń hormonalnych u kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS) i sam w sobie wiąże się z gorszymi wynikami procedur in vitro. Wyższe stężenia androgenów korelują z zaburzoną folikulogenezą, gorszą jakością oocytów oraz zwiększonym ryzykiem poronień, a w kontekście procedury in vitro mogą negatywnie wpływać na odpowiedź jajników na stymulację. Z tego względu obniżenie hiperandrogenizmu przed rozpoczęciem cyklu stymulacyjnego – poprzez dietę, farmakoterapię oraz modyfikację stylu życia – jest uznawane za działanie korzystne klinicznie.

W ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się roli mikrobioty jelitowej w regulacji gospodarki hormonalnej u kobiet z PCOS. Randomizowane badania kontrolowane oraz ich metaanalizy wskazują, że wybrane probiotyki i synbiotyki mogą prowadzić do istotnego obniżenia stężenia androgenów całkowitych oraz poprawy profilu hormonalnego, w tym wzrostu SHBG. Efekty te są najczęściej obserwowane równolegle z poprawą insulinowrażliwości i redukcją przewlekłego stanu zapalnego, co sugeruje, że działanie probiotyków na hiperandrogenizm ma pośredni, zależny od metabolizmu, a nie od hormonów.

Szczególnie interesujące są badania, w których suplementacja synbiotyków była łączona z modyfikacją stylu życia. W tych badaniach obserwowano korzystniejsze zmiany w zakresie testosteronu, BMI oraz parametrów metabolicznych w porównaniu z samą interwencją dietetyczną. Probiotyki więc dają efekt obniżenia męskich hormonów płciowych i mogą być ciekawą opcją terapeutyczną dla kobiet z hiperandrogenizmem. Należy jednak podkreślić, że nie wszystkie preparaty probiotyczne wykazują taki efekt, a odpowiedź zależy od zastosowanych szczepów, czasu suplementacji oraz cech klinicznych pacjentki.

Szczepy, których warto szukać w produktach modulujących odpowiedź metaboliczną:

Lacticaseibacillus casei W56

Lactococcus lactis W19

Lactobacillus acidophilus W37

Bifidobacterium lactis W52

Bifidobacterium lactis W51

Bifidobacterium bifidum W23

Lactococcus lactis W58

Levilactobacillus brevis W63

Ligilactobacillus salivarius W24

Z perspektywy przygotowania do procedury in vitro probiotyki nie powinny być traktowane jako samodzielne leczenie hiperandrogenizmu, lecz jako element wspierający kompleksową strategię terapeutyczną. Ich potencjalna wartość polega na poprawie środowiska metaboliczno-hormonalnego, które sprzyja lepszej odpowiedzi na stymulację jajników i pośrednio może wpływać na jakość oocytów. Obecnie brak jest jednak dowodów, że suplementacja probiotyków u kobiet z PCOS bezpośrednio zwiększa odsetek ciąż lub urodzeń żywych po in vitro.

Stres a in vitro – probiotykoterapia hit czy kit?

Przewlekły i ostry stres może wpływać na przebieg procedury in vitro na kilku biologicznie spójnych poziomach. Kluczową rolę odgrywa aktywacja osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) z towarzyszącym wzrostem kortyzolu oraz pobudzeniem układu współczulnego. W praktyce może to przekładać się na:

• zaburzenia pulsacyjności GnRH i wtórnie zmiany w wydzielaniu gonadotropin (LH/FSH),
• pogorszenie perfuzji tkanek i odpowiedzi naczyniowej (co w modelu fizjologicznym może wpływać na ukrwienie jajników i endometrium), oraz
• nasilenie stresu oksydacyjnego i prozapalnej odpowiedzi immunologicznej.

Te ścieżki są szczególnie istotne w okresie stymulacji, dojrzewania pęcherzyków oraz w fazie „około-transferowej”, gdy środowisko powinno sprzyjać dojrzewaniu oocytów i implantacji.

Systematyczny przegląd oceniający stres na poszczególnych etapach IVF wskazuje, że najsilniejsze i najbardziej powtarzalne zależności dotyczą momentu pobrania oocytów (egg retrieval) – stres przewlekły i ostry częściej wiązał się w tych badaniach się z gorszymi parametrami jajeczek na tym etapie, natomiast związki stresu z uzyskaniem ciąży klinicznej nie były już tak oczywiste. Obecnie ciężko jest udowodnić, że stres jest bezpośrednią przyczyną niemożności zajścia w ciążę. Warto też zaznaczyć, że literatura dotycząca kortyzolu i niepłodności jest niejednorodna metodologicznie, więc nie mogę opisać prosto jak to wygląda z perspektywy biochemicznej (na razie ;)). Swoje jednak wiem i myślę, że każdy podświadomie wie, że stres podczas starań to nic dobrego.

Moja szczera ocena probiotyków na stres przed in vitro

Jeżeli chodzi o probiotyki, najlepiej udokumentowane dane dotyczą nie tyle procedur in vitro (tych badań ciągle mamy za mało nad czym szczerze ubolewam!), co redukcji objawów stresu i modulacji osi HPA w randomizowanych badaniach kontrolowanych.

Klasycznym przykładem jest kombinacja szczepów Lactobacillus helveticus R0052 oraz Bifidobacterium longum R0175, oceniana w badaniach randomizowanych z placebo. W RCT (30 dni suplementacji) obserwowano poprawę wybranych wskaźników psychologicznego zestresowania i spadek dobowego wydalania wolnego kortyzolu w moczu.  W innym badaniu klinicznym z tą samą formulacją również raportowano korzystne zmiany w zakresie parametrów psychologicznych (choć bez wchodzenia w „twarde” punkty końcowe IVF). Wybrane, dedykowane, probiotyki działają zatem jak niwelator stresu. Bardzo lubię porównywać to zjawisko do przepełnienia basenu.

Wyobraź sobie, że basen to twoja pojemność na stres a woda – stresory.

Możesz mieć niezłą odporność na stres, co implikuje większy objętościowo basen, a jak dobrze wiesz – kubatura basenów jest najrozmaitasza; od basenów orgodowych dla dzieciaków, po ogromne baseny olimpijskie, gdzie i łódkę zmieścisz. Wyobraź sobie, że twoja odporność na stres to taki mały basen ogrodowy, a stresory są jak woda z węża ogrodowego. Jak się domyślasz – dość łatwo przelać wodę w takim basenie…a wtedy BUM! wybuchy złości, napady lęku, izolacja, depresja, płaczliwość…Ogólnie wyczerpanie. Ale jeśli twój „basen” miałby pojemność porządnej pływalni miejskiej to wiadro wody, czy nawet lanie wody z węża ogrodowego nie zrobiłoby na tobie wrażenia. Probiotyk pozwoli zamienić mały basenik na większy basen. Oczywiście nie jest to kwestia samego probiotyku, ale także pracy z terapeutą, ale można procesowi nieco pomóc.

Na tym etapie dowody są więc dość jasne: wybrane szczepy mogą redukować odczuwany stres/objawy dystresu i wpływać na biomarker stresu (kortyzol) w warunkach RCT – ale są to dane z populacji ogólnej, nie z pacjentek w trakcie IVF.

Możliwe działanie terapeutyczne w przygotowaniu do in vitro

W kontekście przygotowań do procedury in vitro probiotyki o działaniu psychobiotycznym można rozważać jako element wsparcia (nie leczenie przyczynowe) u pacjentek z wysokim poziomem stresu, problemami ze snem, nasilonymi objawami jelitowymi w stresie czy przewlekłym napięciem. Jeżeli stres (zwłaszcza przewlekły) jest powiązany z mniej korzystnym przebiegiem niektórych etapów IVF, a konkretne szczepy w RCT redukują dystres i modulują oś HPA, to psychobiotyki mogą wspierać odpowiedź na stres w okresie przygotowawczym.

Obecnie brakuje wysokiej jakości RCT, które pokazałyby, że taka interwencja zwiększa odsetek ciąż lub urodzeń żywych po IVF. Najbezpieczniej więc traktować probiotyki jako narzędzie poprawy komfortu, snu i obciążenia stresem, potencjalnie sprzyjające lepszemu „przebiegowi” procedury, ale bez obietnicy konkretnego wyniku reprodukcyjnego.

Szczepy przydatne w modulowaniu odpowiedzi na stres:

Lactobacillus helveticus Rosell®–52

Bifidobacterium longum Rosell®–175

Podsumowanie in vitro a probiotyki

Mikrobiota jelitowa może mieć znaczenie dla płodności i przebiegu procedury in vitro, głównie poprzez wpływ na metabolizm, gospodarkę hormonalną oraz sposób, w jaki organizm reaguje na stres. Najwięcej danych dotyczy kobiet z PCOS, u których stosowanie probiotyków i synbiotyków wiąże się z poprawą insulinowrażliwości, profilu lipidowego oraz obniżeniem stężeń androgenów. Zmiany te sprzyjają lepszej odpowiedzi na stymulację jajników i jakości oocytów, choć nie oznaczają bezpośredniego zwiększenia szans na ciążę po in vitro.

U pacjentek z nadwagą i otyłością ważnym elementem przygotowania do procedury pozostaje stopniowa redukcja masy ciała o około 5–10 procent. Probiotyki mogą w tym procesie pełnić rolę wsparcia, jednak nie zastępują podstawowych interwencji dietetycznych i stylu życia. Coraz częściej zwraca się również uwagę na stres, który może negatywnie wpływać na przebieg stymulacji i dojrzewanie oocytów. Wybrane szczepy probiotyczne, określane jako psychobiotyczne, wykazują w badaniach  zdolność łagodzenia objawów stresu i poprawy funkcjonowania osi HPA. Obecnie jednak mamy mało dowodów, aby stosowanie probiotyków w kontekście stresu poprawiało wskaźnik żywych urodzeń.

Probiotyki nie są leczeniem niepłodności, ale u odpowiednio dobranych pacjentek mogą stanowić sensowny element przygotowania do procedury in vitro. Kluczowe znaczenie ma jasne określenie celu ich stosowania oraz realistyczne oczekiwania co do możliwych efektów.

Jeśli szukasz więcej informacji dotyczących probiotyków i zdrowia, to zapraszam cię do artykułu o probiotykach i endometriozie, probiotykach i PCOS oraz probiotykach i płodności męskiej. Rozgość się.

Zachęcam cię także do odwiedzenia mojego instagrama, na którym opowiadam o tym, jak polepszyć płodność jedzeniem.

Bibliografia:

1. Heshmati J, Farsi F, Shokri F, et al.
   Probiotics supplementation improves insulin resistance, lipid profile, and hormonal parameters in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.
   Clinical Nutrition. 2019;38(4):1738–1746.
   doi:10.1016/j.clnu.2018.08.009
2. Martínez-Guevara M, Nieto-Ruiz A, Vázquez-Cobela R, et al.
   Effectiveness of probiotics, prebiotics and synbiotics in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis.
   Nutrients. 2024;16(3):421.
   doi:10.3390/nu16030421
3. Pourrajab B, Fatahi S, Sohouli MH, et al.
   The effects of synbiotic supplementation on metabolic and hormonal parameters in women with polycystic ovary syndrome: a randomized controlled trial.
   Journal of Ovarian Research. 2020;13:103.
   doi:10.1186/s13048-020-00703-4
4. Karamali M, Eghbalpour S, Rajabi S, Jamilian M, Bahmani F, Tajabadi-Ebrahimi M, Keneshlou F, Mirhashemi SM, Chamani M, Hashem Gelougerdi S, Asemi Z. Effects of Probiotic Supplementation on Hormonal Profiles, Biomarkers of Inflammation and Oxidative Stress in Women With Polycystic Ovary Syndrome: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial. Arch Iran Med. 2018 Jan 1;21(1):1-7. PMID: 29664663.
5. Borgeraas H, Johnson LK, Skattebu J, Hertel JK, Hjelmesaeth J. Effects of probiotics on body weight, body mass index, fat mass and fat percentage in subjects with overweight or obesity: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Obes Rev. 2018 Feb;19(2):219-232. doi: 10.1111/obr.12626. Epub 2017 Oct 18. PMID: 29047207.
6. Scanci da Silva Pontes K, Guedes MR, da Cunha MR, et al.
   Effects of probiotics on body fat mass, inflammatory markers and metabolic parameters in overweight and obese individuals: a meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical Nutrition. 2021;40(9):4915–4928.
   doi:10.1016/j.clnu.2021.06.019
7. Moran LJ, Hutchison SK, Norman RJ, Teede HJ.
   Lifestyle changes in women with polycystic ovary syndrome.
   Cochrane Database of Systematic Reviews. 2011;7:CD007506.
   doi:10.1002/14651858.CD007506.pub3
8. Palomba S, Santagni S, Falbo A, La Sala GB.
   Complications and challenges associated with polycystic ovary syndrome: current perspectives.
   International Journal of Women’s Health. 2015;7:745–763.
   doi:10.2147/IJWH.S70314
9. Qiao J, Feng HL.
   Extra- and intra-ovarian factors in polycystic ovary syndrome: impact on oocyte quality.
   Reproductive Biology and Endocrinology. 2011;9:91.
   doi:10.1186/1477-7827-9-91
10. Zanettoulis T, Tounta G, Chatzimeletiou K, et al.
    Psychological stress and assisted reproductive technology outcomes: a systematic review.
    International Journal of Molecular Sciences. 2024;25(4):2013.
    doi:10.3390/ijms25042013
11. Karunyam K, Chaudhari U, Chakraborty P.
    Cortisol, stress and female infertility: current evidence and future perspectives.
    Frontiers in Endocrinology. 2023;14:1189003.
    doi:10.3389/fendo.2023.1189003
12. Messaoudi M, Lalonde R, Violle N, et al.
    Assessment of psychotropic-like properties of a probiotic formulation (Lactobacillus helveticus R0052 and Bifidobacterium longum R0175) in rats and human subjects.
    British Journal of Nutrition. 2011;105(5):755–764.
    doi:10.1017/S0007114510004319
13. Messaoudi M, Violle N, Bisson JF, et al.
    Beneficial psychological effects of a probiotic formulation in healthy volunteers.
    British Journal of Nutrition. 2010;104(11):1654–1661.
    doi:10.1017/S0007114510004315
14. Moreno I, Simon C.
    Deciphering the effect of reproductive tract microbiota on human reproduction.
    Reproductive Medicine and Biology. 2019;18(1):40–50.
    doi:10.1002/rmb2.12249
15. Koedooder R, Mackens S, Budding A, Fares D, Blockeel C, Laven J, Schoenmakers S. Identification and evaluation of the microbiome in the female and male reproductive tracts. Hum Reprod Update. 2019 May 1;25(3):298-325. doi: 10.1093/humupd/dmy048. PMID: 30938752.